Əxlaqın induktiv isbatı

Əxlaq nədir və onun ontoloji (varlıq) şərtləri hansılardır? Əxlaq endogen yoxsa ekzogen prosesdir? Digər bir ifadə ilə əxlaq "insan"ın  daxili özünü idarə etmə istəyinin səbəbidir (endogen) yoxsa xarici (ilahi) varlıq tərəfindən göndərilən idarə etmə mexanizmidir (ekzogen)? Əgər əxlaq ekzogendirsə o zaman bu barədə dünyəvi bir sual qalmır və yalnız ilahi hikməti öyrənməklə biz əxlaq sistemimizi təyin edə bilərik. Əgər əxlaq endogen (özü özlüyündə var olan) hadisədirsə o zaman, əxlaq sisteminin ilkin quruluş şərtlərini müəyyənləşdirə, modelləşdirə və təkmilləşdirə bilərik.

İlk öncə əxlaqa tərif verək. Əxlaq, insanlar arasında maddi və qeyri maddi rifahın (xoşbəxtliyin) yüksəldilməsinə xidmət edən dəyərlər çoxluğudur. Bu çoxluğa daxil olan elementlərin (dəyərlərin) sayı birdən sonsuza kimi ola bilər.  Bəs bu dəyərlər çoxluğu necə formalaşır?

Bir nəfərdən ibarət utopik cəmiyyət, məsələn Robinzon Kruzo (bundan sonra RB), olduğunu fərz edək və bu  bir nəfərlik cəmiyyət üçün əxlaqın nə demək olduğunu bir anlıq düşünməyə çalışın. Bu şəxsdə sevgi, şəfqət, mərhəmət, ehtiras hislərinin yaranmasını və xüsusən ədalətli olmasını gözləmək məntiqlidirmi? İkinci bir insan olmadığı təqdirdə kimə qarşı ədalətli olmalıdır, şəfqəti kimə göstərməlidir, davranışlarının pis və yaxşı olmasını kim və necə təyin edə bilər?

Ümumiyyətcə, RB-nun  hərəkətləri və hərəkətsizliyi öz mənafeyinə xələl gətirməyəcəyinə görə, onun davranışının yaxşı və pis olduğunu necə təyin edə bilərik? Verdiyi qərarlar yalnız o halda zərərli ola bilər ki, RB daha uzun yaşamağa üstünlük versin. Yəni, ən yaxşı halda RB hadisələrin və ya qərarların yaxşı və pis olmasını nisbi zaman anlayışına görə təyin edə bilər. Məsələn, əgər verəcəyi iki qərardan hər hansı sabaha (gələcəyə) yaşamaq ehtimalını azaldırsa o qərar pis hesab edilə bilər.

Yəni, bir nəfərin iştirak etdiyi dünyada yalnız bir nəfərin mövcudluq problemi vardır. Ona görə də, RB bu dünyada yalnız primitiv (sadə, az sayda) dəyərlərə sahib ola bilər və bu dəyərlər yalnız özünün möcudluğunun qorunmasına xidmət edəcəkdir. Məsələn, əldə olan resursları bir günə yox, daha qənaətlə istehlak edərək 10 gün ərzində istehlak etmək.

Əldə olan resursu 10 gün ərzində qənaət edərək istehlak etmək ədalətlidirmi? RB dünyasında artıq bu sualın mənası və əhəmiyyəti yoxdur, çünki RB-nin istənilən qərarı özündən başqa heç kim olmayacağına görə ədalətli olacaqdır. Hər bir qərar ədalətli olacağı üçün, ümumiyyətcə bu söz epistomolojik (nəyisə bildirmək) mənasını itirməlidir. Digər ifadə ilə, ədalətli və qeyri-ədalətli qərarı bir birindən ayırmaq mümkün olmayacaqdır.

Suala qayıtdıqda əlbəttəki, cavab bir mənalıdır. İkinci bir şəxs olmadan "ədalətli olmaq" kimi anlayışın və ya dəyərin mənası yoxdur. Bu həmçinin digər müsbət saydığımız dəyərlərə də aiddir, məsələn, şəfqətli, mərhəmətli, qayğıkeş olmaq. Səbəb isə bu dəyərlərin ikinci bir şəxsin olmasını tələb etməsidir.

İndi isə ikinci bir şəxsin olduğunu fərz edək.

Artıq iki nəfərlik dünyada hər bir şəxs öz ehtiyaclarını müəyyən etməli və ona uyğun resursları bölüşdürməklə razılaşmalıdırlar. Sadəlik üçün fərz edək ki, bu iki şəxs eyni ehtiyaclara, eyni ömür müddətinə sahibdirlər. O zaman resurslar onlar arasında bərabər bölüşdürülməlidir. Fərz edilən şərtlər daxilində resursların "bərabər bölüşdürülməsi"nə biz "ədalətli" bölgü deyirik. Çünki, resursların "bərabər bölüşdürülməsi" (qeyri-ədalətli) bölüşdürülməsi isə hər hansı birinin mövcuduğuna xələl gətirə bilər.  "Ədalət" sözünün burada onu bildir ki, bir tərəf qərar verərkən digər tərəfin mövcud statusunu da nəzərə almalıdır. Digər ifadə ilə alturizm ədalət dəyərinin əsas parametridir. Hər iki tərəf verdikləri qərarla qarşı tərəfə vura biləcək əzabı özündə də hiss edə bilmə ehtimalını anladığı üçün ədalətli olmağa meyillənir.

Digər bir tərəfdən fərz etsək ki, bu iki şəxsdə alturizm yoxdur və yalnız özlərini düşünərək addım atırlar. O zaman hər biri digərinin resurslarıı öz mənafeyi naminə istismar edəcəyi gözləntisi olacağı üçün bu istismarçılıq hər dəfə daha sürətli olacaqdır. Resurslar sürətlə istismar ediləcəyindən  tez bir zamanda hər ikisinin mövcudluğu təhlükə altında olacaqdır. Məhz bu səbəbdən, mövcudluqlarını qorumaq üçün bu şəxslər ortaq dəyərlər formalaşdırmaları daha məntiqli addım olmalıdır. Dəyərlər ümumi rifaha xidmət etməklə hər birinin yaşam mövcudluğunu təmin edəcəkdir.

İndi isə bu misalı N saydan ibarət  insan və insan qruplarının olduğu cəmiyyətə tətbiq edək. N sayda insan (və ya qruplar) olduğu təqdirdə bu insanların (qrupların) >>N sayda münasibətləri və bunlara uyğun dəyərləri formalaşacaq. Bu dəyərlər çoxluğuna biz Əxlaq deyə bilərik. Digər ifadə ilə qeyd etsək, əxlaq çoxluğunun elementləri insanlar arasındaki dəyərlərdir.  Buna isə əxlaqın induktiv isbatı deyirik.